علائم سوء تغذیه و روش های درمان

سوء تغذیه مصرف بسیار کم یا بسیار زیاد بعضی از مواد غذایی است و ممکن است منجر به بروز اختلالاتی در سلامت بدن شود.

سوء تغذیه باعث کندی رشد، مشکلات دید، دیابت و بیماری قلبی می شود. سوء تغذیه سالانه میلیاردها نفر را در سراسر دنیا درگیر می کند.

جمعیت های مختلف بسته به محیط زندگی، سبک زندگی و منابع در دسترسشان مستعد ابتلا به نوع خاصی از سوء تغذیه ا ند.

در این مقاله به بررسی انواع، نشانه ها و عوامل سوء تغذیه و همچنین پیشگیری و درمان آنها می پردازیم.

سوء تغدیه چیست؟

همان طور که پیشتر هم گفته شد سوء تغذیه در نتیجه ی کمبود یا وجود بیش از نیاز مواد مغذی در بدن است.  انواع سوء تغذیه شامل کمبود و بیشبود تغذیه است.

کمبود تغذیه :  این نوع سوء تغذیه متاثر از کمبود پروتئین، کالری یا ریز مغذی هاست.

 وزن شخص در این مورد با قد او همخوانی ندارد، قد به نسبت سن کوتاه است و یا شخص به نسبت سنش دچار کمبود وزن است.

بیشبود تغذیه : متاثر از استفاده ی بی رویه ی پروتئین، کالری یا چربی می باشد و به افزایش وزن یا چاقی مفرط می انجامد.

افرادی که دچار کمبود تغذیه اند، اغلب دچار کمبود ویتامین، مواد معدنی -مخصوصا آهن، زینک، ویتامین آ و ید- هستند. هرچند احتمال کمبود ریزمغذی ها در بیشبود تغذیه نیز وجود دارد؛ به این شکل که شخص بخاطر مصرف بی رویه کالری چاق شود، ولی کمبود ویتامین و مواد معدنی هم داشته باشد.

غذاهایی مانند سیب زمینی سرخ کرده و شیرینی جات که مصرفشان به بیشبود تغذیه منجر می شود، حاوی مقدار بالای کالری و چربی و مقدار اندک مواد غذایی ارزشمند هستند.

نشانه ها و علائم سوء تغذیه :

این موارد بسته به نوع سوء تغذیه متغیر است. آگاهی به اثرات سوء تغذیه به افراد و پزشکان کمک میکند تا به شناسایی و درمان اختلالات مربوط به انواع سوء تغذیه بپردازند.

نشانه های کمبود تغذیه

کاهش وزن، از دست دادن توده ی چربی یا عضله، گودی زیر چشم و صورت، ورم معده،  پوست و موی خشک، التیام کند زخم ها، احساس خستگی، مشکل در تمرکز، بیحوصلگی و تند مزاجی، تشویش و آشفتگی هستند. افراد مبتلا به کمبود تغذیه ممکن است چند مورد یا همه ی موارد بالا را تجربه کنند.

کواشیورکور بیماری است که در اثر کمبود حاد پروتئین بوجود می آید و در اثر این بیماری بدن آب را حفظ کرده و شکم هم ورم می کند. از طرفی دیگر بیماری ماراسموس که معلول کمبود حاد کالری است، به ضعف بنیه و فقدان ماهیچه و چربی می انجامد. کمبود ریز مغذی هایی مانند ویتامین آ، زینک، آهن و ید نیز با علائم زیر آشکار می شود:

ویتامین آ: خشکی چشم، کوری در شب و ریسک ابتلا به عفونت

زینک: از دست دادن اشتها، کندی رشد، التیام کند زخم ها، ریزش مو و اسهال

آهن: اختلال در عملکرد مغز، نقص کنترل دمای بدن و مشکلات معده

ید: بزرگ شدن غدد تیروئید، کاهش تولید هورمون تیروئید و بروز اختلال در رشد و نمو

از آنجاییکه کمبود تغذیه باعث اختلالات حاد سلامتی و فیزیکی می شود، حتی خطر مرگ هم افزایش می یابد. در واقع ضعف بنیه، توقف رشد و کمبود زینک و ویتامین آ عامل 45 درصد از مرگ و میر کودکان در سال 2011 بوده اند.

نشانه های بیشبود تغذیه

بازرترین نشانه های بیشبود تغذیه افزایش وزن و چاقی مفرط میباشد؛ اگرچه، ممکن است به کمبود مواد غذایی ارزشمند نیز منجر شود. برطبق پژوهشات انجام شده، افرادی که دچار وزن اضافه یا چاقی مفرط هستند، بیشتر از افراد نرمال دچار کمبود ویتامین ها و مواد معدنی اند.

 علاوه بر این، در مطالعه ای که بر روی 285 نفر بزرگسال صورت گرفت، اثبات شد که مقدار ویتامین آ و ای در خون افراد چاق 2 تا 10 درصد پایین تر از افراد نرمال است. این نتیجه احتمالا به این دلیل است که افراد چاق، غذاهای فست فود و فرآوری شده ی بیشتری مصرف می کنند.

 در مطالعه ی دیگری که بر روی 17000 نفر از بزرگسالان و کودکان انجام شده است، ثابت شد افرادی که فست فود میخورند مقدار ویتامین آ و ث بسیار کمتر و کالری، چربی و سدیم بسیار بیشتر از دیگران جذب می کنند.

بررسی سوء تغذیه

نشانه های سوء تغذیه توسط متخصصین بهداشت و سلامت بررسی و تشخیص داده می شوند.

ابزاری که برای این منظور به کار می روند، شامل چارتهای شاخص توده ی بدنی، آزمایش خون برای تشخیص میزان ریزمغذی ها درون خون و چک آپ فیزیکی است.

اگر سابقه کاهش وزن در اثر کمبود تغذیه دارید، پزشک شما آزمایش های مکمل را برای آگاهی از میزان ریز مغذیها توصیه می کند.  از طرفی دیگر تشخیص کمبود مواد مغذی در اثر بیشبود تغذیه مشکل تر است.

اگر دارای اضافه وزن یا چاقی مفرط هستید؛ باید با پزشک خود در مورد عادت های غذاییتان مشورت کنید.

اثرات دراز مدت سوء تغذیه

سوء تغذیه باعث پیشرفت بیماری ها و بروز مشکلات مزمن در سلامت می شود. اثرات دراز مدت آن، خطر بالای ابتلا به چاقی مفرط، دیابت و بیماری قلبی است.

در یک مطالعه که بر روی 50 نفر بزرگسال در برزیل انجام شد، اثبات شده پسرانی که در اثر کمبود تغذیه دچار کندی رشداند، در طول سه سال پنچ درصد بیشتر از دیگران توده ی چربی دخیره می کنند.

همچنین 21 درصد از بزرگسالانی که دچار کندی رشد بوده اند، به فشارخون مبتلا می شوند. این رقم در بزرگسالان با رشد نرمال 10 درصد است.

کمبود و بیشبود تغذیه در کودکی بدن را در بزرگسالی بیشتر مستعد ابتلا به بیماری های مزمن می کند. ریسک بیماریهای قلبی و دیابت در بچه های چاق هم بیشتر است.

 به عنوان مثال، ریسک ابتلا به دیابت نوع 2 در کودکان چاق چهار برابر بیشتر از کودکانی است که دارای شاخص توده ی بدنی نرمال- به مقدار 26- هستند.

علل شایع سوء تغذیه

سوء تغذیه یک عارضه ی شایع در تمام دنیاست و متاثر از عوامل محیطی، اقتصادی و پزشکی می باشد. حدود 460 میلیون بزرگسال و 150 میلیون کودک تغذیه نادرست دارند. بعلاوه، 2 میلیارد بزرگسال و کودک چاق هم در جهان وجود دارند. علل شایع سوء تغذیه شامل موارد زیر است:

1- عدم امنیت و دسترسی به غذای مقرون به صرفه و با کیفیت: این مشکل در جوامع در حال توسعه و همینطور توسعه یافته همچنان وجود دارد.

2- مشکلات گوارش و جذب مواد مغذی: عواملی که منشا سوء جذب اند، مانند بیماری کرون، سلیاک و رشد بی رویه باکتری روده به سوء تغذیه می انجامند.

3- مصرف بی رویه ی الکل: نوشیدن بیش از حد الکل  جذب ناقص پروتئین، کالری وریز مغذی ها را به دنبال دارد.

4- اختلال سلامت روانی: افسردگی و دیگر اختلالات روانی ریسک سوء تغذیه را افزایش می دهد. این ریسک در افراد افسرده 4 درصد نسبت به افراد سالم بیشتر است.

5- ناتوانی در بدست آوردن و تهیه ی غذا: بر طبق یافته های بدست آمده از تحقیقات، نحیفی، کم تحرکی، ضعیف بودن عضلات هم در سوء تغذیه نقش دارند، چون مهارت های تهیه ی غذا را تضعیف می کنند.

جمعیت افراد در خطر سوء تغذیه

سوء تغذیه افراد را در تمام دنیا تحت تاثیر قرار میدهد. اما بعضی گروهها در خطر بیشتری هستند. شرح جمعیت افراد در خطر سوء تغذیه به شکل زیر است:

1- افرادی که در کشورهای در حال توسعه هستند و دسترسی کافی به غذا ندارند: کمبود تغذیه مخصوصا در کشورهای آفریقایی که در زیر بیابان ساهارا واقع شده اند و همچنین در کشورهای آسیای جنوبی بیشتر وجود دارد.

2- افرادی که به مواد مغذی بیشتر نیاز دارند مانند کودکان و زنان حامله و شیرده: در برخی از کشورهای درحال توسعه 24 تا 31 درصد از زنان حامله و شیرده مبتلا به سوء تغذیه اند.

3-  افراد فقیر و کم درآمد: وضعیت اقتصادی- اجتماعی ضعیف با سوء تغذیه مرتبط است.

4- افراد پیر و سن بالا که تنها زندگی میکنند یا معلولیت جسمی دارند: 22 درصد افراد سن بالا دچار سوء تغذیه و 45 درصد هم در معرض آن هستند.

5- افرادی که دچار عارضه های مرتبط با جذب غذا هستند: اشخاص مبتلا به بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو ( زخم و التهاب مزمن روده ی بزرگ) 4 برابر بیشتر از افراد سالم مستعد سوء تغذیه اند.

پیشگیری و درمان سوء تغذیه

برای پیشگیری و درمان سوء تغذیه باید عوامل و دلایل بروز آن را شناخت. ارگانهای دولتی یا خصوصی و به ویژه مدارس میتوانند نقش مهمی را در پیشگیری از سوء تغذیه ایفا کنند.

بر طبق یافته های حاصل از تحقیقات، خوردن قرص های آهن، زینک، ید و همینطور استفاده از مکمل های غذایی و آموزش تغذیه درست به افراد از موثرترین راههای کاهش مضرات سوء تغذیه اند.

علاوه بر آنچه که در بالا ذکر شد، تشویق به داشتن فعالیت بدنی بیشتر و مصرف غذاهای سالم در کودکان و بزرگسالان که در معرض بیشبود تغذیه اند، به پیشگیری از چاقی و افزایش وزن کمک می کند.

از دیگر راههای پیشگیری می توان به مصرف همه ی گروههای غذایی و تامین کربوهیدرات، پروتئین، چربی، ویتامین ، مواد معدنی و آب مورد نیاز بدن اشاره کرد.

 در صورتیکه در مورد درستی عادات غذایی خود و دیگران شک دارید، حتما با پزشک خود مشورت کنید. یک متخصص بهداشت و سلامت بدن نیز می تواند علائم کمبود تغذیه را شناسایی و به شما توصیه هایی برای مداوای آن- مانند مراجعه به متخصص تغذیه برای بهبود برنامه ی غذایی که شامل استفاده از مکمل ها هم بشود- ارائه دهد.